است كه صلاح بعضي در ازدواج است وصلاح بعضي در ادامهء تجرّد « 1 » ، از همين روست كه بسيارى از پيران خانقاهى - همانند أبو سعيد وعبد القادر گيلانى وجلال الدين مولوى وشيخ صفى الدين اردبيلى واحمد جام كه صاحب چهل فرزند بود « 2 » - چون ديگران مردمان ازدواج مىكردند . و - البتّه بندرت - بعضي از همين پيران هميشه دو يا سه همسر داشته‌اند « 3 » . شايد از همين رو بود كه سفيان بن عيينة در مقابله با بيشترينهء صوفيان « كثرة النساء » را از مصاديق دنيادارى نمىدانست « 4 » . بديهي است كه همين ازدواج براي بسيارى از خانقاهيان كمالى را در پى داشت كه با خلوت‌گزينى حاصل نمىشد . احمد خزرويه - كه همسرش راهبرى دائمي براي أو بود - مصداق اين دسته از صوفيان است . پيش از اين گفتيم كه رابعه بر أساس قالبهاى لفظي موجود در زمان خودش ، مفاهيم جديدى براي فرهنگ صوفيانه آفريد كه بعضي از آنها در دوره‌هاى بعدى اهميّتى بس بزرگ پيدا كرد . يكى از آن مفاهيم كه غنايش را مديون تفسير خاص رابعه از آن است ، « حبّ إلهي » است . گرايش رابعه به تنهائى وازدواج نكردنش را مىتوان در پرتو همين تفسير خاص كه أو از عشق الهى داشت ، بهتر ارزيابى كرد . مادّهء حبّ واشتقاقهاى متعدّد آن كه بعنوان نوعي علاقة وشوق ما بين خداوند وبنده در قرآن كريم وأحاديث وآثار ، موارد استعمال بسيارى داشت ودر سخنان صوفيان بيشتر بمعنى اخلاص مىنمود ، در كلمات رابعه كه بيانگر تفسير جديد أو از اين لغت بود ، با مفهوم « خلّت » همنشين شد ، وسرانجام در عالىترين تفسيرش در بيان شيخ أكبر هويّتى ناشناختنى وشرابى سير نكردنى شد « 5 » . صوفيان نخستين بر أساس پاسخى كه خداوند - بنا بر روايت مورد قبول آنان - به پرسش حضرت داود - عليه السّلام - داد « 6 » ، حب را دست مايهء پاسخ به

--> ( 1 ) . بنگريد : عوارف المعارف ص 164 . ( 2 ) . بنگريد : ارزش ميراث صوفيه ص 154 . ( 3 ) . بنگريد : عوارف المعارف ص 168 . ( 4 ) . بنگريد : همان ص 169 . ( 5 ) . بنگريد : الفتوحات المكيّه ج 2 ص 111 . ( 6 ) . كنت كنزا مخفيا . . . اين حديث در ميانهء خانقاهيان سخت مشهور است ودر بيشترينه كتب صوفيان بكار رفته است . اين بنده در تعليقات اصطلاحات الصوفية ولطائف الاعلام وديگر آثار عبد الرزّاق ، منابع آن را ياد نموده‌ام .